اختلاف باسکول ورق سیاه با جدول از رواداری ضخامت می‌آید. وزن نظری ضرب طول، عرض و ضخامت در چگالی ۷۸۵۰ کیلوگرم بر مترمکعب (یوروکد ۳، EN 1993-1-1) است و برای ورق ۲ میلیمتری ۱۵٫۷ کیلوگرم بر مترمربع می‌شود؛ ضخامت واقعی در مرز رواداری EN 10051 همین عدد را روی باسکول کمی جابهجا می‌کند.
۱وزن ورق سیاه با چه فرمولی محاسبه می‌شود؟
وزن ورق سیاه از ضرب طول، عرض و ضخامت در چگالی فولاد به‌دست می‌آید. عدد چگالی که در این ضرب می‌نشیند ۷۸۵۰ کیلوگرم بر مترمکعب است، همان رقمی که یوروکد ۳ (EN 1993-1-1) برای چگالی فولاد سازه‌ای تعیین کرده.
این وزن، وزن نظری یا تئوری است، نه چیزی که روی باسکول کارخانه یا انبار بنکدار می‌افتد. ورق سیاه محصول نورد گرم است و ضخامتش هیچ‌وقت دقیقاً همان رقمی نیست که روی برچسب نوشته شده. برای خریدار این یعنی همان فرمول ساده که همه‌جا هست، فقط نصف راه را نشان می‌دهد؛ نصف دیگر در انتخاب استاندارد، اندازهٔ برگ و مبنای فاکتور اتفاق می‌افتد.
۲وزن هر مترمربع ورق سیاه در ضخامت‌های پرمصرف چقدر است؟
برای محاسبهٔ سریع، کافی است ضخامت به میلیمتر را در همان ۷٫۸۵ ضرب کنی. طبق این نسبت که EN 1993-1-1 برای چگالی فولاد تعیین کرده، ورق ۲ میلیمتری ۱۵٫۷ کیلوگرم بر مترمربع وزن دارد، برای ۳ میلیمتر این رقم به ۲۳٫۵۵ کیلوگرم بر مترمربع می‌رسد، و ۴ میلیمتر از مرز ۳۱٫۴ کیلوگرم بر مترمربع رد می‌شود.
در ضخامت‌های سنگین‌تر همین ضریب کار می‌کند: ورق ۵ میلیمتری به ۳۹٫۲۵ کیلوگرم بر مترمربع می‌رسد و ورق ۶ میلیمتری به ۴۷٫۱ کیلوگرم بر مترمربع، باز هم بر مبنای همان چگالی ۷۸۵۰ کیلوگرمی EN 1993-1-1. برای اینکه لازم نباشد این ضرب را هر بار دستی انجام بدهی، همین ضریب ثابت برای هر ضخامتی که بخواهی جواب می‌دهد.
۳ورق سیاه در بازار ایران با چه ابعادی عرضه می‌شود؟
کارخانه‌های تولیدکنندهٔ ورق گرم در ایران، کویل را در چند پهنای رایج می‌غلتانند و بازار همان پهناها را به برگ‌های بریدهٔ استاندارد تحویل می‌گیرد: طبق کاتالوگ محصولات فولاد مبارکه اصفهان، سه اندازهٔ ۱٬۰۰۰×۲٬۰۰۰ میلیمتر، ۱٬۲۵۰×۲٬۵۰۰ میلیمتر و ۱٬۵۰۰×۶٬۰۰۰ میلیمتر بیشترین گردش را دارند.
اندازهٔ سوم را در بازار «ورق شش‌متری» صدا می‌زنند و بیشتر دست سازنده‌های مخزن و کارگاه‌های برش سی‌ان‌سی می‌رسد. کارگاه‌هایی که مخزن یا سازهٔ فلزی می‌سازند معمولاً همین اندازهٔ شش‌متری را ترجیح می‌دهند چون تعداد درزهای جوش را کم می‌کند، حتی اگر قیمت هر کیلو کمی بالاتر از برگ‌های کوچک‌تر باشد. وقتی سفارش تو دقیقاً روی یکی از این سه اندازه ننشیند، بحث پرت برش پیش می‌آید که در ادامه سراغش می‌رویم.
۴وزن ورق گالوانیزه و روغنی چه فرقی با ورق سیاه دارد؟
ورق گالوانیزه همان ورق سیاه است به‌علاوهٔ یک لایهٔ روی، و آن لایه هم وزن دارد. طبق استاندارد اروپایی EN 10346، رده‌بندی پوشش با کدهایی مثل Z275 مشخص می‌شود و Z275 یعنی مجموع پوشش دو رو ۲۷۵ گرم بر مترمربع - عددی که در فرمول سادهٔ ورق سیاه اصلاً جایی ندارد.
ورق روغنی (نورد سرد) از نظر چگالی هیچ فرقی با ورق سیاه ندارد، اما معمولاً در ضخامت‌های نازک‌تر تولید می‌شود و رواداری ابعادی‌اش را استاندارد اروپایی EN 10131 تعیین می‌کند، نه EN 10051. برای مقایسهٔ دقیق دو محصول، همیشه هر دو رقم را جدا از هم بخواه: وزن پایهٔ ورق سیاه و وزن پوشش، نه یک عدد ترکیبی که فروشنده خودش جمع زده.
۵رواداری ضخامت چقدر وزن یک برگ کامل ورق را تغییر می‌دهد؟
ضخامت روی برچسب یک عدد اسمی است، نه تضمین. EN 10051:2024 که عنوانش «Continuously hot-rolled strip and plate/sheet of non-alloy and alloy steels — Tolerances on dimensions and shape» است، برای ورق گرم‌نورد بریده از کویل یک بازهٔ رواداری حول همان عدد اسمی تعریف می‌کند که به عرض و ضخامت ورق بستگی دارد. روی یک برگ ۱٬۵۰۰×۶٬۰۰۰ همین بازه چند کیلوگرم به وزن واقعی اضافه یا کم می‌کند.
چون این بازه هم‌زمان به ضخامت اسمی و عرض ورق وابسته است، نمیشود یک عدد ثابت برای همهٔ ورق‌های ۲ میلیمتری اعلام کرد؛ چرا وزن واقعی با جدول فرق دارد همین منطق رواداری را از پایه توضیح می‌دهد.
۶فاکتور ورق سیاه را بر چه وزنی می‌بندند، وزن تئوری یا وزن باسکول؟
بخشی از بازار فاکتور را روی وزن تئوری می‌بندد - همان عددی که از ضرب ابعاد اسمی در چگالی به‌دست می‌آید - و بخش دیگر روی وزن باسکول، یعنی چیزی که واقعاً روی ترازوی درب کارخانه یا انبار بنکدار افتاده. چون ضخامت واقعی همیشه داخل همان بازهٔ رواداری EN 10051 جابهجا می‌شود، این دو عدد تقریباً هیچ‌وقت دقیقاً یکی نیستند. روی یک بندیل چندبرگی، همین اختلاف چندکیلویی جمع می‌شود و در فاکتور نهایی به رقمی قابل‌توجه تبدیل می‌شود، به‌خصوص وقتی خرید در حجم بالا تکرار شود.
قبل از بستن معامله، همین یک سؤال را از فروشنده بپرس: فاکتور بر چه مبنایی صادر می‌شود؟ اگر جواب «تئوری» باشد و ضخامت واقعی کف بازهٔ رواداری بیفتد، خریدار عملاً برای وزنی پول داده که تحویل نگرفته. برای مقایسهٔ سریع همین عدد تئوری با آنچه باید تحویل بگیری، محاسبه‌گر وزن و قیمت ورق فولادی نقطهٔ شروع خوبی است.
۷وقتی ابعاد سفارش با اندازهٔ استاندارد ورق نمی‌خواند، پرت برش را چه کسی می‌پردازد؟
اگر قطعه‌ای که لازم داری دقیقاً روی یکی از سه اندازهٔ استاندارد ننشیند، کارگاه یا برشکار از نزدیک‌ترین برگ استاندارد بزرگ‌تر برش می‌زند و باقیماندهٔ آن - پرت - معمولاً در فاکتور خریدار می‌ماند، نه فروشنده. این یعنی وزن فاکتورشده همیشه با وزن قطعهٔ نهایی که در کارگاه نصب می‌شود یکی نیست.
پیش از سفارش، ارزش دارد ببینی این پرت با چیدمان بهتر چقدر کم می‌شود؛ گرد کردن سفارش به نزدیک‌ترین اندازهٔ استاندارد، همین چند درصد پرت را از اول حذف می‌کند.
