لولهٔ درزدار و بدون‌درز با کدام استاندارد اندازه می‌گیرند؟

لولهٔ درزدار و بدون‌درز از کجا این نام را گرفته‌اند؟

لولهٔ درزدار (Welded) از یک ورق یا نوار فولادی نورد و لبه‌به‌لبه جوش می‌خورد؛ رایج‌ترین روش آن ERW (جوش مقاومتی الکتریکی) است و در قطرهای بزرگ‌تر SAW (جوش زیرپودری) و برای کاربردهای خاص EFW هم به کار می‌رود. لولهٔ بدون‌درز (Seamless) از یک شمش توپر سوراخ و کشیده می‌شود، بدون هیچ خط جوشی روی بدنه.

این تفاوت در روش ساخت، ربطی به عدد رده یا سایز اسمی ندارد؛ یک لولهٔ ۲ اینچ رده ۴۰ درزدار و همتای بدون‌درزش، هر دو دقیقاً همان ۳٫۹۱ میلی‌متر ضخامت جدول را دارند. آنچه در بنکداری روی قیمت و کاربرد اثر می‌گذارد، پایین‌تر آمده است.

کدام استاندارد جدول ضخامت و قطر لولهٔ فولادی را تعیین می‌کند؟

در بازار ایران، مرجع اصلی جدول ابعادی لولهٔ فولادی درزدار و بدون‌درز، استاندارد آمریکایی ASME B36.10M است؛ عنوان رسمی آن «Welded and Seamless Wrought Steel Pipe» است. همین سند، قطر خارجی هر سایز اسمی (NPS) را ثابت نگه می‌دارد و ضخامت جداره را برای هر رده (Schedule) از Sch 10 تا Sch 160 و XXS تعریف می‌کند.

کنار آن، استاندارد آلمانی DIN 2440 برای لولهٔ گازی سبک و متوسط و استاندارد اروپایی EN 10210 برای پروفیل‌های لولهٔ توخالی گرم‌نوردیده به کار می‌روند؛ هر سه یک هدف مشترک دارند — رابطهٔ قطر و ضخامت — ولی برای بازار و کاربرد متفاوتی نوشته شده‌اند، پس جدول یکی را نمی‌توان مستقیم جای دیگری خواند. برای دیدن جدول کامل رده‌ها، جدول اسکجول لوله همین ارقام ASME B36.10M را برای هر سایز نگه می‌دارد.

در صنعت نفت و گاز ایران، کنار سازمان ملی استاندارد (ISIRI)، دو مجموعهٔ تخصصی دیگر هم روی فاکتور دیده می‌شود: IPS، استانداردهای مهندسی شرکت ملی نفت ایران برای خطوط لولهٔ صنعتی، و IGS، استانداردهای شرکت ملی گاز برای شبکهٔ انتقال و توزیع گاز. هر دو معمولاً یکی از جدول‌های ASME یا API را به‌عنوان مرجع ابعادی می‌پذیرند و رویشان الزامات کیفی و بازرسی اضافه می‌کنند؛ برای همین دیدن نام IPS یا IGS روی یک لوله، به‌تنهایی جدول ضخامت را عوض نمی‌کند، فقط سطح بازرسی و تأییدیهٔ آن را بالاتر می‌برد.

چرا سایز اسمی لوله (NPS) با قطر واقعی آن یکی نیست؟

NPS فقط یک نام سنتی است، نه اندازهٔ واقعی قطر خارجی. لولهٔ نیم‌اینچ (NPS ۱/۲) قطر خارجی ۲۱٫۳ میلی‌متر دارد، نه ۱۲٫۷ میلی‌متری که از ضرب ساده اینچ به دست می‌آید؛ لولهٔ چهاراینچ (NPS ۴) هم قطر خارجی ۱۱۴٫۳ میلی‌متر دارد، نه ۱۰۱٫۶ میلی‌متر.

همین لولهٔ چهاراینچ، در نام‌گذاری متریک اروپایی معادل DN۱۰۰ است. کسی که فاکتور یک پروژه را با استاندارد NPS بخواند و نقشهٔ دیگری با DN بنویسد، اگر این معادل را نداند، ممکن است دو سایز کاملاً متفاوت را یکی فرض کند. محاسبه‌گر تبدیل سایز لوله: اینچ، NPS و DN همین دو نام‌گذاری را کنار هم می‌گذارد.

افزایش رده چطور ضخامت را برای یک سایز ثابت تغییر می‌دهد؟

در یک سایز ثابت، رده بالاتر یعنی جدارهٔ ضخیم‌تر برای تحمل فشار کاری بیشتر. برای لولهٔ ۲ اینچ، رده ۴۰ ضخامتی ۳٫۹۱ میلی‌متر می‌دهد و رده ۸۰ همان سایز را به ۵٫۵۴ میلی‌متر می‌رساند؛ برای لولهٔ ۴ اینچ، رده ۴۰ ضخامت ۶٫۰۲ میلی‌متر دارد و رده ۸۰ به ۸٫۵۶ میلی‌متر می‌رسد.

نکتهٔ فروشنده این‌جاست: عدد رده به‌تنهایی هیچ ضخامتی را نشان نمی‌دهد، مگر کنار سایز خوانده شود. سفارشی که فقط بگوید «رده ۴۰» بدون گفتن سایز، برای دو مشتری مختلف می‌تواند دو جنس با ضخامت کاملاً متفاوت باشد.

لولهٔ گازی ساختمانی با کدام استاندارد و کدام رده کار می‌کند؟

لولهٔ گازی و آب‌رسانی ساختمانی در بازار ایران بیشتر با استاندارد آلمانی DIN 2440 شناخته می‌شود؛ این سند برای لولهٔ فولادی سبک و متوسط با رزوهٔ گاز (BSP) نوشته شده و در بخش زیادی از سایزهای کوچک، ضخامتش نزدیک به رده ۴۰ جدول ASME B36.10M می‌نشیند. سند خواهر آن، DIN 2448، برای لولهٔ بدون‌درز بدون رزوه است؛ فرق اصلی‌شان کاربرد است، نه جدول ضخامت — یکی برای اتصال رزوه‌ای، دیگری برای لولهٔ ساده.

در خطوطی که رزوه می‌خورد، بخشی از ضخامت جداره در همان محل رزوه از بین می‌رود؛ برای همین در نقاط پرفشار یا پرمصرف، رده ۸۰ روی همان سایز ترجیح داده می‌شود تا بعد از رزوه‌کاری هم جدارهٔ کافی باقی بماند.

EN 10210 با ASME B36.10M چه فرقی دارد و کجا به کار می‌رود؟

EN 10210 برای پروفیل‌های توخالی گرم‌نوردیده — لولهٔ گرد، مربع و مستطیل سازه‌ای — نوشته شده، در حالی که ASME B36.10M برای لولهٔ فولادی خطوط انتقال سیال است. هر دو رابطهٔ قطر و ضخامت را تعریف می‌کنند، ولی هدف اولی اسکلت و سازه است و هدف دومی خط لوله؛ همین فرق هدف، جدول ابعادشان را هم از هم جدا نگه می‌دارد.

برای خریداری که پروفیل لولهٔ سازه‌ای سفارش می‌دهد، خواندن جدول ASME B36.10M به‌جای EN 10210 اشتباه است، چون رده‌بندی فشاری آن اصلاً برای این کاربرد طراحی نشده. تشخیص درست استاندارد، پیش از رفتن سراغ جدول ضخامت، اولین قدم است.

برای سفارش درست لولهٔ درزدار یا بدون‌درز چه چیزی را با هم بگوییم؟

سایز اسمی، رده، و نوع (درزدار یا بدون‌درز) را همیشه با هم بگو، نه یکی‌یکی. لولهٔ بدون‌درز معمولاً از درزدار گران‌تر است، چون تلورانس ساخت آن تنگ‌تر است، هرچند هر دو زیر یک عنوان رده روی فاکتور می‌نشینند.

پیش از ثبت سفارش، وزن دقیق شاخه را برای سایز و رده موردنظر با محاسبه‌گر وزن لوله فولادی حساب کن تا با وزن فاکتور بنکدار هم‌خوانی داشته باشد؛ همان‌طور که در رده ۴۰ و رده ۸۰ در اسکجول لوله یعنی چه ضخامتی؟ هم آمده، یک عدد رده بدون سایز، هیچ ضخامتی را ثابت نمی‌کند.