خواندنیها · واژههای بازار آهن
جدول اشتال چیست و چرا هنوز مرجع بازار آهن ایران است؟
جدول اشتال نام بازاری جدول مرجع وزن نظری مقاطع نوردی مثل نبشی، ناودانی و تیرآهن است که چند استاندارد اروپایی و روسی مثل DIN 1028 و DIN 1026-1 را کنار هم نگه میدارد. بازار ایران چون جدول ملی یکپارچهای برای همهٔ این مقاطع ندارد، همچنان همین جدول را برای مقایسهٔ وزن هر نمره مرجع میگیرد.
مقایسهٔ وزن هر متر ناودانی نمرهٔ ۱۴ در دو استاندارد جدا — نمونهٔ خواندن یک ردیف جدول اشتال
جدول اشتال چیست و چه مقاطعی را پوشش میدهد؟
جدول اشتال نام بازاری جدول مرجع وزن نظری مقاطع نوردی فولادی است: نبشی، ناودانی، تیرآهن و هاش. هر ردیفش وزن هر متر یک نمرهٔ مشخص را طبق استاندارد تولید همان مقطع نشان میدهد.
این جدول یک استاندارد مستقل نیست؛ گردآوریای از چند استاندارد اروپایی و روسی کنار هم است — برای نمونه نبشی از استاندارد آلمانی DIN 1028 میآید و ناودانی سنگین از DIN 1026-1، در حالی که ناودانی سبک از استاندارد روسی GOST 8240 گرفته میشود. همین رویکرد برای هاش HEA و HEB هم تکرار میشود؛ عدد وزنشان از استاندارد اروپایی مربوط به خودشان میآید و جدول اشتال آن را کنار نبشی و ناودانی مینشاند تا مقایسهٔ سریع ممکن شود. در آهنحساب همین جدول در جدول اشتال کامل و قابل جستجو قابل جستجوست.
جدول اشتال چه ستونهایی دارد و هرکدام یعنی چه؟
هر ردیف جدول اشتال چند ستون ثابت دارد: نام و نمرهٔ مقطع، ابعاد مقطع (ارتفاع و عرض بال)، ضخامت جان، ضخامت بال، سطح مقطع، و وزن هر متر طول.
ستون آخر، وزن هر متر، همان عددی است که بازار بیشتر از همه با آن سروکار دارد؛ فروشنده و خریدار وزن شاخه را از ضرب همین عدد در طول شاخه به دست میآورند، نه از توزین مستقیم هر شاخه پیش از فروش. برای نمونه، ردیف ناودانی سنگین نمرهٔ ۱۴ طبق استاندارد DIN 1026-1، در ستونهای ضخامت مقطع، عدد ۷ میلیمتر جان و ۱۰ میلیمتر بال را نشان میدهد — همین دو عدد کنار هم، وزن نهایی ستون آخر را میسازند.
چرا بازار آهن ایران هنوز به جدول اشتال ارجاع میدهد؟
چون برای بسیاری از مقاطع نوردی مثل نبشی و ناودانی، یک جدول ملی یکپارچه و در دسترس عموم که همهٔ نمرهها را پوشش بدهد وجود ندارد؛ جدول اشتال از دورهٔ واردات ماشینآلات و دانش فنی آلمانی و روسی در صنعت نورد ایران باقی مانده و چون کامل و قابلمقایسه است، هنوز مرجع رایج مانده.
کارخانههای ایرانی هم عمداً همین اعداد را هدف نورد خود قرار میدهند، چون خریدار با همین جدول قیمت و وزن را مقایسه میکند. همین باعث شده جدول اشتال، صرفنظر از منشأ خارجیاش، عملاً زبان مشترک بازار شود.
یک ردیف جدول اشتال را چطور بخوانیم؟
برای ناودانی نمرهٔ ۱۴، دو ردیف جدا در جدول اشتال هست: نمرهٔ ۱۴ سبک با وزن ۱۲٫۳ کیلوگرم بر متر طبق استاندارد روسی GOST 8240، و نمرهٔ ۱۴ سنگین با وزن ۱۶ کیلوگرم بر متر طبق استاندارد آلمانی DIN 1026-1.
خواندن درست یعنی هم نمره را ببینی و هم نام استاندارد را — «ناودانی ۱۴» بهتنهایی معلوم نمیکند کدام ردیف مقصود است. نمونهٔ مشابه در نبشی هم هست: نبشی بالمساوی ۵۰×۵۰ طبق استاندارد آلمانی DIN 1028، بسته به ضخامت انتخابی، از ۳٫۰۶ تا ۶٫۴۷ کیلوگرم بر متر وزن دارد. همین الگو در نبشی بالمساوی ۴۰×۴۰ هم دیده میشود: طبق همان استاندارد، بسته به ضخامت بین ۳ تا ۶ میلیمتر، از ۱٫۸۴ تا ۳٫۵۲ کیلوگرم بر متر وزن دارد. جزئیات کامل همین تفاوت در نبشی و ناودانی سبک و سنگین در بازار آهن یعنی چه؟ آمده.
جدول اشتال با استاندارد ملی ایران چه نسبتی دارد و کدام حاکم است؟
جدول اشتال جای استاندارد ملی را نمیگیرد؛ هرجا استانداردی مشخص — مثل استاندارد ملی یا استاندارد تولید همان کارخانه — عدد وزن یک مقطع را تعریف کرده باشد، همان عدد حاکم است، نه ردیف عمومی جدول اشتال.
برای مقاطعی مثل تیرآهن IPE هم همین قاعده برقرار است: عدد مرجع از استاندارد اروپایی EN 10034 میآید، که وزن هر متر IPE140 را ۱۲٫۹ کیلوگرم بر متر تعریف کرده. عنوان رسمی همین استاندارد «Structural steel I and H sections — Tolerances on shape and dimensions» است — یعنی از ابتدا برای رواداری ابعاد و وزن طراحی شده، همان نکتهای که جدول اشتال کنار عدد اسمی نشان نمیدهد.
کجا عدد جدول اشتال با تولید واقعی کارخانهٔ ایرانی نمیخواند؟
چون هیچ خط نوردی دقیقاً روی عدد اسمی جدول کار نمیکند؛ هر کارخانه در بازهٔ مجاز همان استاندارد رول میکند، نه روی یک عدد ثابت. سایش غلتک و دمای نورد گرم باعث میشود یک بچ تولید به لبهٔ سبک بازهٔ مجاز نزدیکتر باشد و بچ دیگر به لبهٔ سنگین.
آهنفروشها همین پدیده را با اصطلاح «سبک» و «سنگین» بازار صدا میزنند — که با سبک و سنگین رسمی ناودانی (دو استاندارد جدا) نباید اشتباه گرفته شود. همین قاعده برای نبشی و ناودانی هم صادق است: استانداردهای DIN و GOST برای هر بچ تولید، بازهٔ مجاز وزن را تعریف کردهاند، نه یک عدد قطعی و تغییرناپذیر. توضیح کامل این فرق در رواداری وزنی آمده.
جدول اشتال وزن نظری میدهد یا وزن باسکول؟
وزن نظری. عدد جدول اشتال از ضرب سطح مقطع نظری در چگالی فولاد و طول شاخه به دست آمده، نه از توزین واقعی هر شاخه روی باسکول.
برای فاکتور و برای تسویهٔ حساب، وزن باسکول همیشه مبنا و قابل استناد است؛ جدول اشتال فقط برای برنامهریزی سفارش، برآورد اولیه و مقایسهٔ نمرهها به کار میآید. محاسبهگر وزن و قیمت نبشی و سایز و مشخصات مقاطع فولادی هر دو همین عدد نظری را در کنار ورودی نمرهٔ مقطع نشان میدهند.