گیج ورق: چرا گیج ۱۸ فولاد با گیج ۱۸ گالوانیزه یکی نیست؟

گیج ورق دقیقاً یعنی چه و چرا با میلی‌متر یکی نیست؟

گیج یک شمارهٔ رتبه‌بندی ضخامت است، نه واحد اندازه‌گیری متریک؛ هرچه عدد گیج بزرگ‌تر باشد، ورق نازک‌تر است، برعکس شهودی که آدم از یک عدد بزرگ‌تر انتظار دارد. این نظام از صنعت سیم و ورق فلزی ریشه گرفته و هنوز هم به‌جای میلی‌متر، با جدولی از اعداد اینچی تعریف می‌شود که باید جداگانه به متریک تبدیلش کرد.

نکتهٔ کلیدی این‌جاست: گیج یک نظام واحد نیست. Manufacturers' Standard Gauge for Sheet Steel برای فولاد ساده و Galvanized Sheet Gauge برای ورق گالوانیزه، دو جدول جداگانه‌اند — همین یعنی یک شمارهٔ گیج به‌تنهایی، بدون گفتن نوع ورق، عدد کاملی نیست.

این دوگانگی تصادفی نیست: هر خانواده از ورق فلزی، بسته به کارخانه و کاربردش، جدول گیج خودش را نگه داشته، و صنعت هیچ‌وقت این جدول‌ها را در یک عدد واحد ادغام نکرده. برای خریدار ایرانی، نتیجه‌اش این است که شمارهٔ گیج به‌تنهایی هیچ‌وقت کافی نیست؛ باید همراهش گفت روی چه فلزی حساب شده.

گیج ۱۸ فولاد سیاه چند میلی‌متر ضخامت دارد؟

طبق Manufacturers' Standard Gauge for Sheet Steel، گیج ۱۸ در ورق فولادی ساده برابر ۰٫۰۴۷۸ اینچ است که با ضریب تبدیل ۲۵٫۴ میلی‌متر در هر اینچ، به ۱٫۲۱۴ میلی‌متر می‌رسد. در همین جدول، گیج ۱۶ به ۱٫۵۱۹ میلی‌متر و گیج ۲۰ به ۰٫۹۱۲ میلی‌متر می‌رسد — هرچه عدد گیج بزرگ‌تر، فاصله‌اش از یک میلی‌متر بیشتر می‌شود.

محاسبه‌گر گیج ورق، ضخامت و وزن متر مربع همین جدول را برای هر شمارهٔ گیج نگه می‌دارد، تا لازم نباشد اینچ را دستی در ۲۵٫۴ ضرب کنید.

چرا گیج ۱۸ فولاد ساده با گیج ۱۸ گالوانیزه یک ضخامت نیست؟

چون این دو، دو نظام گیج جداگانه‌اند. طبق Galvanized Sheet Gauge، گیج ۱۸ گالوانیزه برابر ۰٫۰۵۱۶ اینچ یا ۱٫۳۱۱ میلی‌متر است — نزدیک به ۸ درصد بیشتر از همان شماره در فولاد ساده. این تفاوت کم‌فروشی یا اشتباه نیست: جدول گالوانیزه از ابتدا برای پوشش روی روی سطح ورق، ضخامت پایه را کمی بزرگ‌تر تعریف کرده.

همین الگو در سایزهای دیگر هم تکرار می‌شود: گیج ۱۶ گالوانیزه ۱٫۶۱۳ میلی‌متر در برابر ۱٫۵۱۹ میلی‌متر فولاد ساده، و گیج ۲۰ گالوانیزه ۱٫۰۰۶ میلی‌متر در برابر ۰٫۹۱۲ میلی‌متر. اختلاف مطلق در هر سه سایز نزدیک به یک‌دهم میلی‌متر می‌ماند؛ فقط چون ورق نازک‌تر می‌شود، همین رقم ثابت، درصد بزرگ‌تری از ضخامت را می‌گیرد.

همین اختلاف در گیج‌های نازک‌تر مثل ۲۲ و ۲۴ هم دیده می‌شود؟

بله، با همان الگو. گیج ۲۲ فولاد ساده طبق Manufacturers' Standard Gauge برابر ۰٫۷۵۹ میلی‌متر است و همان شماره در Galvanized Sheet Gauge به ۰٫۸۵۳ میلی‌متر می‌رسد. گیج ۲۴ فولاد ساده ۰٫۶۰۷ میلی‌متر است و گالوانیزه‌اش ۰٫۷۰۱ میلی‌متر — دقیقاً همان اختلاف مطلق نزدیک به یک‌دهم میلی‌متر که در گیج‌های ضخیم‌تر هم دیدیم؛ فقط سهمش از ضخامت کل، روی ورق نازک‌تر، بزرگ‌تر به چشم می‌آید.

این دو سایز بیشتر در کانال کولر، بدنهٔ کابینت فلزی و ورق‌های تزئینی سبک به کار می‌روند، جایی که وزن سبک اهمیت دارد ولی همان سردرگمی «کدام گیج، کدام فلز» باز هم برقرار می‌ماند.

این اختلاف روی وزن و قیمت یک ورق چقدر پول جابه‌جا می‌کند؟

روی هر مترمربع، همین ۰٫۰۹۷ میلی‌متر اختلاف ضخامت گیج ۱۸ فولاد ساده و گالوانیزه، با چگالی فولاد طبق EN 1993-1-1 (۷۸۵۰ کیلوگرم بر مترمکعب)، نزدیک به ۰٫۷۵۸ کیلوگرم وزن اضافه می‌سازد. روی یک بستهٔ چندبرگی، همین رقم کوچک به چند کیلوگرم فرق قابل‌لمس در فاکتور تبدیل می‌شود؛ همین کیلوگرم اضافه، در نرخ روز هر کیلو ضرب می‌شود و مستقیم وارد اختلاف دو پیشنهاد قیمت می‌شود.

برای همین وقتی دو فروشنده روی «ورق گیج ۱۸» قیمت می‌دهند، سؤال بعدی همیشه باید همین باشد: ساده یا گالوانیزه؟ چون پاسخش وزن واقعی برگ را عوض می‌کند، نه فقط رنگ سطح آن را.

سفارش را با شمارهٔ گیج بدهم یا با میلی‌متر؟

بهترین حالت، هر دو با هم: هم شمارهٔ گیج، هم نوع ورق (ساده یا گالوانیزه)، هم اگر امکانش هست میلی‌متر معادلش. گفتن تنها «گیج ۱۸» برای فروشنده ابهام دارد، چون دو عدد میلی‌متری متفاوت می‌تواند پشتش باشد.

اگر باید یکی را انتخاب کرد، میلی‌متر عدد قطعی‌تری است؛ گیج یک قرارداد قدیمی صنعتی است که هنوز در بازار رایج مانده، ولی میلی‌متر همان چیزی است که کولیس در کارگاه نشان می‌دهد.

روی فاکتور هم همین دو عدد را کنار هم بخواهید: هم شمارهٔ گیجی که فروشنده روی برچسب بندیل نوشته، هم میلی‌متری که خودتان یا کارگاه با کولیس اندازه می‌گیرید. اختلاف این دو، همان چیزی است که در ادامه دربارهٔ رواداری ضخامت می‌خوانید.

رواداری ضخامت روی همین عدد گیج چه اثری می‌گذارد؟

عدد گیج فقط اسمی است. ورق واقعی هم داخل همان رواداری ضخامتی می‌نشیند که چرا عدد فاکتور ورق سیاه با حساب متر مربع تو نمی‌خواند؟ دربارهٔ ورق سیاه توضیح داده؛ یعنی برگ گیج ۱۸ که زیر کولیس می‌رود، می‌تواند چند صدم میلی‌متر بالاتر یا پایین‌تر از ۱٫۲۱۴ میلی‌متر جدول باشد، بدون این‌که تخلفی رخ داده باشد.

رواداری ضخامت روی همان عدد گیج سوار می‌شود، نه چیزی مستقل از آن؛ برای همین دو برگ با یک شمارهٔ گیج، وزن دقیقاً برابر ندارند و فاکتور نهایی باز هم روی کولیس یا باسکول واقعی بسته می‌شود، نه روی جدول.