وزن تیرآهن ۱۴: عدد جدول، رواداری استاندارد و مرز اعتراض روی باسکول

وزن هر شاخهٔ ۱۲ متری تیرآهن ۱۴ چند کیلوگرم است؟

هر شاخهٔ ۱۲ متری تیرآهن ۱۴ که در بازار به آن IPE140 هم می‌گویند، طبق جدول استاندارد اروپایی ۱۵۴٫۸ کیلوگرم وزن دارد. این عدد از ضرب وزن هر متر مقطع، یعنی ۱۲٫۹ کیلوگرم بر متر طبق استاندارد EN 10034، در طول ۱۲ متری شاخه به دست می‌آید.

دو نوع «تیرآهن» در بازار ایران با هم قاطی می‌شوند: تیرآهن نمره‌ای سنتی با مقطع باریک‌بال که سابقه‌اش به ذوب‌آهن اصفهان برمی‌گردد، و تیرآهن بال‌پهن اروپایی (IPE) که در اسکلت سبک و سازه‌های صنعتی بیشتر نصب می‌شود. عدد ۱۴ در این دو مقطع یکی نیست؛ این مقاله و محاسبه‌گر وزن و قیمت تیرآهن IPE دربارهٔ نوع دوم‌اند.

وزن شاخهٔ تیرآهن ۱۶ چقدر با ۱۴ فرق دارد؟

شاخهٔ ۱۲ متری تیرآهن ۱۶ (IPE160) روی کاغذ ۱۸۹٫۶ کیلوگرم است؛ نزدیک به ۳۵ کیلوگرم سنگین‌تر از تیرآهن ۱۴ در همان طول. وزن هر متر آن طبق همان جدول استاندارد ۱۵٫۸ کیلوگرم است.

این اختلاف روی بار یک تریلی حس می‌شود. اگر ظرفیت مجاز بار ثابت باشد، هر شاخه تیرآهن ۱۶ که اضافه شود جای یک شاخهٔ کامل تیرآهن ۱۴ را از تعداد کل می‌گیرد؛ کارگاهی که سفارش را با نمرهٔ اشتباه ثبت کرده باشد، همین‌جا اولین‌بار متوجهٔ اشتباهش می‌شود.

چرا فرمول محاسبهٔ وزن با عدد جدول کارخانه یکی درنمی‌آید؟

چون فرمول ساده — سطح مقطع ضربدر چگالی فولاد — گوشهٔ گرد بین جان و بال تیرآهن را حساب نمی‌کند. چگالی مرجع فولاد سازه‌ای ۷۸۵۰ کیلوگرم بر مترمکعب است، اما شکل واقعی مقطع IPE به‌خاطر همین رادیوس گوشه، کمی بیشتر از مجموع سه مستطیل سادهٔ دو بال و یک جان فولاد دارد.

جدول استاندارد این هندسهٔ دقیق را از قبل با اندازه‌گیری واقعی رول محاسبه کرده؛ فرمول دستی روی کاغذ فقط یک تقریب است. برای فاکتور و برای مقایسه با باسکول، همیشه عدد جدول را مبنا بگیر، نه محاسبهٔ هندسی خودت.

چرا وزن یک تیرآهن ۱۴ در دو کارخانهٔ مختلف فرق می‌کند؟

چون هیچ خط نوردی دقیقاً روی عدد اسمی جدول کار نمی‌کند؛ هر کارخانه در محدودهٔ مجاز استاندارد رول می‌کند، نه روی یک عدد ثابت. سایش غلتک، دمای شمش هنگام نورد گرم و تنظیم خط تولید باعث می‌شود یک کارخانه به لبهٔ سبک بازهٔ مجاز نزدیک‌تر باشد و کارخانهٔ دیگر به لبهٔ سنگین.

آهن‌فروش‌ها همین اختلاف را با اصطلاح «سبک» و «سنگین» صدا می‌زنند؛ دو شاخه از یک نمره که از دو کارخانه یا حتی دو بچ متفاوت درب کارخانه بیرون آمده باشند، می‌توانند چند کیلو با هم فرق داشته باشند بدون آنکه هیچ‌کدام خارج از استاندارد باشد.

رواداری وزنی استاندارد تیرآهن ۱۴ چقدر است؟

طبق استاندارد اروپایی EN 10034، وزن هر شاخه می‌تواند تا ۴ درصد بیشتر یا کمتر از عدد اسمی جدول باشد. برای تیرآهن ۱۴ همین ۴ درصد یعنی بازهٔ ۱۴۸٫۶ تا ۱۶۱ کیلوگرم در هر شاخهٔ ۱۲ متری، و هر دو سرِ این بازه «استاندارد» حساب می‌شوند، نه خطای کارخانه.

عنوان رسمی همین سند این را روشن می‌گوید: «Structural steel I and H sections — Tolerances on shape and dimensions». جزئیات کامل همین رواداری، این‌بار به زبان «چرا عدد جدول با عدد واقعی یکی نیست»، در چرا وزن واقعی با جدول فرق دارد آمده.

روی باسکول چه اختلافی طبیعی است و از کجا باید اعتراض کرد؟

تا سقف همان ۴ درصد رواداری استاندارد، اختلاف وزن روی باسکول طبیعی است و دلیلی برای اعتراض نیست. از همان درصد به بعد — یعنی برای تیرآهن ۱۴ کمتر از ۱۴۸٫۶ یا بیشتر از ۱۶۱ کیلوگرم در شاخه — حق داری از بنکدار توضیح بخواهی یا وزن را دوباره چک کنی؛ بهتر است همان لحظه روی فاکتور یادداشت کنی، نه بعد از تخلیهٔ کامل بار که دیگر رد گم می‌شود.

اگر شاخه در کارگاه برش خورده، پرتش را هم جدا وزن کن و از وزن کل کم کن، وگرنه مقایسه با عدد فاکتور بی‌معنی می‌شود. همین چند کیلوگرم اختلاف مجاز را در قیمت روز هر کیلو ضرب کن تا سهمش از فاکتور مشخص شود؛ روی یک بار چندتنی، همین حاشیهٔ استاندارد را می‌توانی همان لحظه با باسکول آهن‌حساب بسنجی.

وزن تیرآهن در سایزهای پرمصرف دیگر چقدر است؟

تیرآهن ۱۸ (IPE180) هر متر ۱۸٫۸ کیلوگرم و هر شاخهٔ ۱۲ متری ۲۲۵٫۶ کیلوگرم وزن دارد؛ تیرآهن ۲۰ (IPE200) هر متر ۲۲٫۴ کیلوگرم و هر شاخه ۲۶۸٫۸ کیلوگرم. جدول بالا همین چهار سایز پرمصرف را کنار هم گذاشته.

وقتی سفارش را برای چند سایز با هم می‌بندی، همین جدول کمکت می‌کند از قبل تخمین بزنی بار کل چند تن می‌شود و آیا به سقف مجاز کامیون نزدیک شده‌ای یا نه؛ عدد ستون سوم دقیقاً همان چیزی است که باید در فاکتور نهایی هر شاخه ببینی. اگر عدد فاکتور با همین ستون هم‌خوانی نداشت، همان لحظه در کارگاه سوال کن، نه بعد از تسویهٔ کامل حساب.

برای سایزهای دیگر یا مقاطع نبشی و ناودانی، جدول اشتال کامل و قابل جستجو عدد هر نمره را یک‌جا نشان می‌دهد.

اگر سایز موردنظرت در همین چهارتا نبود، به‌جای فرمول دستی از عدد جدول همان مقطع استفاده کن؛ فاصلهٔ چند دهم کیلوگرمی بین تقریب هندسی و عدد واقعی جدول، روی یک بار چندشاخه‌ای جمع می‌شود و در فاکتور دیده می‌شود.